భారతదేశంలో బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లు 2025

భారతదేశ బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌ల నెట్‌వర్క్ జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ, సమాజ సంక్షేమం మరియు స్థిరమైన అభివృద్ధి యొక్క పరిపూర్ణ సమ్మేళనాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. UNESCO మ్యాన్ అండ్ బయోస్పియర్ (MAB) కార్యక్రమం కింద ప్రపంచవ్యాప్తంగా జరుపుకునే ఈ రిజర్వ్‌లు, ప్రజలు మరియు ప్రకృతి సామరస్యంగా సహజీవనం చేసే "జీవన ప్రయోగశాలలు"గా పనిచేస్తాయి.

2025 నాటికి, భారతదేశంలో 18 బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లు ఉన్నాయి, ఇవి 91,425 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉన్నాయి, వీటిలో 13 యునెస్కోచే గుర్తించబడ్డాయి. ఇటీవల 2025లో కోల్డ్ డెసర్ట్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్ (హిమాచల్ ప్రదేశ్) చేర్చడం వలన ప్రపంచ అటవీ పరిరక్షణ లో భారతదేశం యొక్క స్థానం మరింత బలపడింది.

భారతదేశంలోని బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌ల ముఖ్యాంశాలు

ఫీచర్	డీటైల్స్
భారతదేశంలోని మొత్తం బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లు	18
యునెస్కో గుర్తింపు పొందినవి	13
Total Area Covered	91,425 చ.కి.మీ.
నిధులు	60:40 (మధ్య: రాష్ట్రం) మరియు ఈశాన్య & హిమాలయ రాష్ట్రాలకు 90:10
నిర్వహణ	సహజ వనరులు మరియు పర్యావరణ వ్యవస్థల పరిరక్షణ (CNRE) కింద MoEFCC
గ్లోబల్ ర్యాంక్ (అటవీ ప్రాంతం)	9వ (FAO 2025)
వార్షిక అటవీ ర్యాంక్	3వ (FAO 2025)

బయోస్పియర్ రిజర్వ్ అంటే ఏమిటి?

బయోస్పియర్ రిజర్వ్ అనేది స్థిరమైన మానవ కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహిస్తూనే భూసంబంధమైన, సముద్ర మరియు తీరప్రాంత పర్యావరణ వ్యవస్థలను రక్షించడానికి ఎన్నుకోబడిన ప్రాంతం. ఇది మానవులు ప్రకృతితో సామరస్యంగా ఎలా జీవించవచ్చనే దానిపై పరిశోధన, విద్య మరియు విధాన ఆవిష్కరణలకు పరీక్షా స్థలంగా పనిచేస్తుంది.

అవి జాతీయ ప్రభుత్వాలచే నామినేట్ చేయబడతాయి మరియు రాష్ట్ర సార్వభౌమ నియంత్రణలో ఉంటాయి, జీవనోపాధి అభివృద్ధితో పరిరక్షణను అనుసంధానిస్తాయి.

వాస్తవం: ప్రపంచవ్యాప్తంగా 26 కోట్లకు పైగా ప్రజలు బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లలో నివసిస్తున్నారు, ఇవి ఆస్ట్రేలియా పరిమాణానికి సమానమైన ప్రాంతాన్ని సమిష్టిగా రక్షిస్తాయి!

బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌ల నిర్మాణం

ప్రతి బయోస్పియర్ రిజర్వ్ మూడు క్రియాత్మక జోన్లను కలిగి ఉంటుంది:

జోన్	ప్రయోజనం
కోర్ జోన్	జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ కోసం ఖచ్చితంగా రక్షించబడిన ప్రాంతం.
బఫర్ జోన్	పరిమిత మానవ కార్యకలాపాలు అనుమతించబడతాయి; పరిశోధన మరియు విద్యకు మద్దతు ఇస్తుంది.
పరివర్తన జోన్	స్థిరమైన వనరుల వినియోగం, సమాజ ప్రమేయం మరియు పర్యావరణ అభివృద్ధి.

భారతదేశంలోని 18 బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌ల జాబితా (2025)

క్ర. సం.	బయోస్పియర్ రిజర్వ్	స్థలం	సంవత్సరం	యునెస్కో స్టేటస్
1	నీలగిరి	తమిళనాడు, కేరళ, కర్ణాటక	1986	Yes
2	నందా దేవి	ఉత్తరాఖండ్	1988	Yes
3	నొకరెక్	మేఘాలయ	1988	Yes
4	గ్రేట్ నికోబర్	అండమాన్ మరియు నికోబర్ దీవులు	1989	Yes
5	గల్ఫ్ ఆఫ్ మన్నార్	తమిళనాడు	1989	Yes
6	మనాస్	అస్సాం	1989	No
7	సుందర్బన్స్	వెస్ట్ బెంగాల్	1989	Yes
8	సిమిలిపాల్	ఒడిశా	1994	Yes
9	దిబ్రు-సైఖోవా	అస్సాం	1997	No
10	Dehang-Debang	అరుణాచల్ ప్రదేశ్	1998	No
11	పచ్ మర్హి	మధ్య ప్రదేశ్	1999	Yes
12	ఖాంగ్‌చెండ్‌జోంగా	సిక్కిం	2000	Yes
13	అగస్త్యమలై	కేరళ , తమిళనాడు	2001	Yes
14	Achanakmar-Amarkantak	మధ్య ప్రదేశ్, ఛత్తీస్గఢ్	2005	Yes
15	గ్రేట్ రన్ ఆఫ్ కచ్	గుజరాత్	2008	No
16	మంచు ఎడారి	హిమాచల్ ప్రదేశ్	2009	Yes (Added in 2025)
17	శేషాచలం కొండలు	ఆంధ్ర ప్రదేశ్	2010	No
18	పన్నా	మధ్య ప్రదేశ్	2011	Yes

గమనిక: కోల్డ్ డెసర్ట్ బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌ను 2025లో UNESCO గుర్తించింది, దీనితో భారతదేశంలోని మొత్తం UNESCO-గుర్తింపు పొందిన బయోస్పియర్ ల సంఖ్య 13కి చేరుకుంది.

భారతదేశంలోని బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌ల మ్యాప్

నిధులు మరియు అమలు

బయోస్పియర్ రిజర్వ్ పథకం కేంద్ర ప్రాయోజిత కార్యక్రమం కింద పనిచేస్తుంది:

• కేంద్రం మరియు రాష్ట్రం మధ్య 60:40 నిధుల భాగస్వామ్యం.
• హిమాలయ మరియు ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు 90:10 నిధులు.

జీవవైవిధ్య పరిరక్షణకు బడ్జెట్ కేటాయింపు రెట్టింపు అయింది — ₹5 కోట్లు (2024–25) నుండి ₹10 కోట్లకు (2025–26).

ఇది ప్రధాన పర్యావరణ వ్యవస్థలపై ఒత్తిడిని తగ్గించడానికి పర్యావరణ అభివృద్ధి, సమాజ-ఆధారిత వనరుల నిర్వహణ మరియు ప్రత్యామ్నాయ జీవనోపాధిపై బలమైన దృష్టిని నిర్ధారిస్తుంది.

ప్రపంచ పరిరక్షణకు భారతదేశం యొక్క నిబద్ధత

భారతదేశ బయోస్పియర్ రిజర్వ్ ప్రోగ్రామ్ యునెస్కో యొక్క మ్యాన్ అండ్ బయోస్పియర్ (MAB) లక్ష్యాలతో అనుసంధానించబడి ఉంది:

• జీవ మరియు సాంస్కృతిక వైవిధ్యాన్ని కాపాడడం.
• స్థిరమైన పద్ధతుల్లో పరిశోధన మరియు ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహించడం.
• శాస్త్రీయ మరియు సాంప్రదాయ జ్ఞానాన్ని సమగ్రపరచడం.
• స్థానిక మరియు గిరిజన వర్గాల జీవనోపాధికి మద్దతు ఇవ్వడం.

విభిన్న పర్యావరణ వ్యవస్థలైన పర్వతాలు, తీరాలు, అడవులు మరియు ఎడారులలో 18 నిల్వలతో భారతదేశం "వసుధైవ కుటుంబకం" అనే ప్రపంచాన్ని ఒకే కుటుంబంగా ప్రతిబింబిస్తుంది.

అదనపు జాతీయ పథకాలు

బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లకు బహుళ పరిరక్షణ కార్యక్రమాలు మద్దతు ఇస్తున్నాయి:

• ప్రాజెక్ట్ టైగర్ (1973) – పులుల సంరక్షణ విజయం సాధించి 50 సంవత్సరాలు.
• ప్రాజెక్ట్ ఎలిఫెంట్ (1992) – భారతదేశ ఏనుగుల కారిడార్లను రక్షించడం.
• గ్రీన్ ఇండియా మిషన్ (2014) – అటవీ విస్తీర్ణం మరియు కార్బన్ సింక్‌లను పెంచడం.
• వన్యప్రాణుల ఆవాసాల సమగ్ర అభివృద్ధి (IDWH) - రాష్ట్ర నేతృత్వంలోని పరిరక్షణకు మద్దతు ఇస్తుంది.
• జాతీయ జీవవైవిధ్య కార్యాచరణ ప్రణాళిక (NBAP) - జీవ వనరుల స్థిరమైన ఉపయోగం కోసం ప్రణాళిక.

These initiatives together strengthen India’s ecosystem resilience and promote inclusive growth.

భారతదేశ అటవీ పరిరక్షణ విజయాలు (FAO 2025)

పరామితి	భారతదేశ ప్రపంచ ర్యాంక్
మొత్తం అటవీ ప్రాంతం	9వ
వార్షిక అటవీ పెరుగుదల	3వ ర్యాంక్
అటవీ ప్రాంత కవరేజ్	భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో 24.62%
అటవీ ఉద్యోగాలు సృష్టించబడ్డాయి	2 కోట్లకు పైగా జీవనోపాధి

భారతదేశంలోని బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లపై తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

ఫర్ ఆస్పిరంట్స్

APPSC, UPSC, మరియు SSC అభ్యర్థులకు, పర్యావరణం, భౌగోళిక శాస్త్రం మరియు కరెంట్ అఫైర్స్ కింద ఈ అంశం తప్పనిసరిగా చదవాలి. “భారతదేశంలో ఎన్ని బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లు?” మరియు “UNESCO-గుర్తింపు పొందిన రిజర్వ్‌లు ఏవి?” వంటి కీలక ప్రశ్నలు ప్రిలిమ్స్ మరియు మెయిన్స్‌లో తరచుగా అడుగుతారు.

బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లు భారతదేశం యొక్క “ప్రకృతితో సామరస్యంగా స్థిరమైన జీవనం” అనే దార్శనికతను ప్రతిబింబిస్తాయి.

మూలం: పి ఐ బి