లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీస్ యాక్ట్, 1987

చట్టం ముందు సమానత్వం పట్ల కేంద్ర ప్రభుత్వ నిబద్ధతలో 1987 నాటి లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీస్ చట్టం ఒక మైలురాయి. పేదరికం, నిరక్షరాస్యత లేదా సామాజిక ప్రతికూలత కారణంగా ఏ పౌరుడికి న్యాయం నిరాకరించబడకూడదు అని ఇది నిర్ధారిస్తుంది. ఈ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన జ్ఞాపకార్థం ప్రతి సంవత్సరం నవంబర్ 9ని జాతీయ న్యాయ సేవల దినోత్సవంగా జరుపుకుంటారు, ఇది 1995 నవంబర్ 9న అమల్లోకి వచ్చింది.

పేదలు, అణగారిన వర్గాలు మరియు వెనుకబడిన వర్గాలకు ఉచిత మరియు సమర్థవంతమైన చట్టపరమైన సేవలను అందించడానికి లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీస్ చట్టం దేశవ్యాప్తంగా ఒక చట్రాన్ని రూపొందించింది, న్యాయం అనేది ఒక ప్రత్యేక హక్కు కాదు, ప్రాథమిక హక్కు అని హామీ ఇస్తుంది. ప్రభుత్వం ఆర్టికల్ 39A ను అమలు చేస్తోంది, ఇది "సమాన న్యాయం మరియు ఉచిత న్యాయ సహాయం"ని నిర్ధారించే రాష్ట్ర విధానం యొక్క అతి ముఖ్యమైన ఆదేశిక సూత్రాలలో ఒకటి.

లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీస్ చట్టం 1987 యొక్క లక్ష్యాలు

ఈ చట్టం లక్ష్యం:

• స్థోమత లేని వారికి ఉచిత మరియు సమర్థవంతమైన న్యాయ సహాయం అందించడం.
• అన్ని పౌరులకు న్యాయం సమానంగా లభించేలా చూడటం.
• సమాజంలోని అన్ని వర్గాలలో చట్టపరమైన అవగాహనను పెంపొందించడం.
• వివాదాలు తొందరగా మరియు సామరస్యపూర్వక పరిష్కారం కోసం లోక్ అదాలత్‌లు మరియు శాశ్వత లోక్ అదాలత్‌లను ఏర్పాటు చేయడం.
• Encourage alternative dispute resolution (ADR) to reduce the burden on courts.

భారతదేశంలో మూడంచెల చట్టపరమైన సహాయ నిర్మాణం

అన్ని స్థాయిలలో న్యాయ సహాయం అందుబాటులోకి తీసుకురావడానికి, చట్టం మూడు అంచెల నిర్మాణాన్ని ఏర్పాటు చేసింది:

స్థాయి	సంస్థ	అత్యున్నత అధికారి	విధులు
దేశ స్థాయి	నేషనల్ లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీ (NALSA)	భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి	దేశవ్యాప్తంగా అన్ని చట్టపరమైన సహాయ కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షిస్తుంది మరియు సమన్వయం చేస్తుంది.
రాష్ట్రం	రాష్ట్ర న్యాయ సేవల అధికారులు (SLSA)	హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి	పథకాలను అమలు చేస్తుంది మరియు చట్టపరమైన అవగాహన కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తుంది.
జిల్లా స్థాయి	జిల్లా న్యాయ సేవల అథారిటీ (DLSA)	జిల్లా జడ్జి	స్థానిక స్థాయిలో న్యాయ సహాయం అందించడం మరియు లోక్ అదాలత్‌లను నిర్వహించడం.

పురోగతి (2022–2025)

కార్యక్రమం	Beneficiaries / Cases Resolved
ఉచిత న్యాయ సహాయం & సలహా	44.22 లక్షల మంది
లోక్ అదాలత్‌ల ద్వారా పరిష్కరించబడిన కేసులు	23.58 కోట్ల కేసులు
దిశ పథకం ద్వారా ప్రజలు ప్రయోజనం పొందినవారు	2.10 కోట్ల మంది వ్యక్తులు
నిర్వహించిన చట్టపరమైన అవగాహన కార్యక్రమాలు	13.83 లక్షల సెషన్లు
అవగాహన డ్రైవ్‌లలో పాల్గొన్న మొత్తం సంఖ్య	14.96 కోట్ల మంది పౌరులు

ఉచిత న్యాయ సహాయం కోసం ఎలా దరఖాస్తు చేసుకోవాలి

అర్హతగల వ్యక్తులు బహుళ పద్ధతుల ద్వారా దరఖాస్తు చేసుకోవచ్చు:

1. ఆఫ్‌లైన్ దరఖాస్తు: వ్రాతపూర్వక అభ్యర్థన లేదా మౌఖిక దరఖాస్తును సమర్పించాలి (పారాలీగల్ వాలంటీర్ సహాయంతో).
2. ఆన్‌లైన్ దరఖాస్తు: nalsa.gov.in లేదా సంబంధిత రాష్ట్ర లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీ వెబ్‌సైట్‌ను సందర్శించండి.
3. దరఖాస్తులను ట్రాక్ చేయడం: దరఖాస్తుదారులు పోస్టల్ మెయిల్, ఇమెయిల్ లేదా ఆన్‌లైన్ దరఖాస్తు నంబర్ ద్వారా నవీకరణలను స్వీకరిస్తారు.

NALSA (ఉచిత మరియు సమర్థ న్యాయ సేవలు) నిబంధనలు, 2010 లోని నిబంధన 7(2) ప్రకారం దరఖాస్తులను ఏడు రోజుల్లోపు ప్రాసెస్ చేస్తారు..

లోక్ అదాలత్‌లు - రాజీ ద్వారా న్యాయం

ఈ చట్టం లోక్ అదాలత్‌లను వేగంగా, తక్కువ ధరలో వివాద పరిష్కారానికి ప్రత్యామ్నాయం గా ఏర్పాటు చేయబడింది.
2022–2025 మధ్య, లోక్ అదాలత్‌లు (రాష్ట్ర, శాశ్వత మరియు జాతీయ) 23.58 కోట్ల కేసులను పరిష్కరించాయి, ఇది సుదీర్ఘ వాయిదాల కంటే రాజీ పరిష్కారం యొక్క పెరుగుతున్న ప్రాధాన్యతను చూపిస్తోంది.

లీగల్ ఎయిడ్ డిఫెన్స్ కౌన్సెల్ సిస్టమ్ (LADCS)

న్యాయవాదులను పెట్టుకోలేని వారికి నేర రక్షణ సహాయాన్ని అందించడానికి, LADCS పథకాన్ని NALSA కింద ప్రారంభించారు.

• సెప్టెంబర్ 2025 నాటికి 668 జిల్లాల్లో ఈ వ్యవస్థ ఉంది.
• 2023–25 మధ్య 7.86 లక్షల కేసులు పరిష్కారమయ్యాయి
• మొత్తం వ్యయం: ₹998.43 కోట్లు (FY 2023–26)

ఈ వ్యవస్థ ప్రతి నిందితుడికి, ఆర్థిక స్థితితో సంబంధం లేకుండా, కోర్టులో న్యాయమైన ప్రాతినిధ్యం లభించేలా నిర్ధారిస్తుంది.

దిశ: డిజిటల్ చట్టపరమైన సాధికారత (2021–2026)

డిజైనింగ్ ఇన్నోవేటివ్ సొల్యూషన్స్ ఫర్ హోలిస్టిక్ యాక్సెస్ టు జస్టిస్ (దిషా) పథకం మారుమూల మరియు అణగారిన జనాభాకు న్యాయం అందుబాటులోకి తీసుకురావడానికి సాంకేతికతను ఉపయోగిస్తుంది.

• వ్యయం: ₹250 కోట్లు
• ప్రయోజనం పొందిన వ్యక్తులు: 2.10 కోట్లు
• సేవలు: వ్యాజ్యానికి ముందు సలహా, ప్రో బోనో ప్రాతినిధ్యం మరియు చట్టపరమైన అవగాహన

ఈ కార్యక్రమం ప్రతి ఒక్కరికి చట్టపరమైన సహాయాన్ని తీసుకురావడం ద్వారా భారతదేశం యొక్క “డిజిటల్ జస్టిస్” ఉద్యమాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది.

టెలి-లాలో లింగం మరియు కుల ప్రాతినిధ్యం (జూన్ 2025 నాటికి)

కేటగిరీ	రిజిస్టర్ అయిన కేసులు	% షేర్
Female	44.81 lakh	39.6%
Male	68.39 lakh	60.4%
General	26.89 lakh	23.8%
OBC	35.64 lakh	31.5%
SC	35.27 lakh	31.2%
ST	15.39 lakh	13.6%

ఈ డేటా భారతదేశ న్యాయ సేవల వ్యవస్థ యొక్క సమగ్ర స్వభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

చట్టపరమైన అవగాహన మరియు శిక్షణ కార్యక్రమాలు

• భారతదేశం అంతటా 13.83 లక్షల అవగాహన కార్యక్రమాలు జరిగాయి (2022–25)
• 14.96 కోట్ల మంది పాల్గొనేవారికి చట్టపరమైన హక్కులపై అవగాహన కల్పించారు.
• దూరదర్శన్ 6 భాషల్లో 56 చట్టపరమైన అవగాహన టీవీ ఎపిసోడ్‌లను ప్రసారం చేసింది.
• NALSA మరియు రాష్ట్ర న్యాయ సేవల అధికారులు వేలాది మంది పారాలీగల్ వాలంటీర్లు (PLVలు) మరియు ప్యానెల్ న్యాయవాదులకు శిక్షణ ఇచ్చారు.

ఈ కార్యక్రమాలు చట్టం మరియు పౌరుల మధ్య అంతరాన్ని తగ్గిస్తాయి, ప్రాంతీయ భాషలలో మరియు గ్రామీణ ప్రాంతాలలో న్యాయం అందుబాటులోకి వస్తాయి.

ఫాస్ట్ ట్రాక్ & ప్రత్యేక కోర్టులు

ప్రత్యేక కోర్టుల ద్వారా భారతదేశం న్యాయపరమైన సేవలను బలోపేతం చేసింది:

• జూన్ 2025 నాటికి 865 ఫాస్ట్ ట్రాక్ కోర్టులు (FTCలు) పనిచేస్తున్నాయి
• 725 ఫాస్ట్ ట్రాక్ స్పెషల్ కోర్టులు (FTSCలు), వీటిలో 392 ప్రత్యేక POCSO కోర్టులు ఉన్నాయి.
• ప్రారంభం నుంచి 3.34 లక్షల లైంగిక నేరాల కేసులు పరిష్కారమయ్యాయి.
• నిర్భయ నిధి కింద మొత్తం ₹1,952.23 కోట్ల వ్యయంతో నిధులు సమకూర్చబడ్డాయి (మార్చి 2026 వరకు పొడిగించబడింది)

ఈ కోర్టులు ముఖ్యంగా మహిళలు మరియు పిల్లలకు వేగవంతమైన న్యాయం అందేలా చేస్తాయి.

అట్టడుగు న్యాయం: గ్రామ న్యాయాలయాలు మరియు నారీ అదాలత్‌లు

• భారతదేశం అంతటా 88 గ్రామ న్యాయాలయాలు (మార్చి 2025 నాటికి) చురుకుగా పనిచేస్తున్నాయి, స్థానిక వివాదాలను సమర్థవంతంగా పరిష్కరిస్తున్నాయి.
• మిషన్ శక్తి కింద పనిచేస్తున్న నారీ అదాలత్‌లు, మధ్యవర్తిత్వం మరియు చర్చల ద్వారా గ్రామ పంచాయతీ స్థాయిలో న్యాయం పొందేందుకు మహిళలకు అధికారం ఇస్తాయి.

అవి గ్రామం నుండి కోర్టు గది వరకు న్యాయం అనే దృక్పథాన్ని సూచిస్తాయి.

ఫర్ ఆస్పిరంట్స్

భారతదేశ సమ్మిళిత న్యాయ వ్యవస్థకు 1987 నాటి లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీస్ చట్టం ఒక మూలస్తంభంగా నిలుస్తుంది. కులం, లింగం లేదా ఆర్థిక స్థితితో సంబంధం లేకుండా ప్రతి పౌరుడికి ఉచిత న్యాయ సహాయం మరియు త్వరిత న్యాయం పొందే హక్కు ఉందని ఇది నిర్ధారిస్తుంది.

APPSC, UPSC, SSC, లేదా జ్యుడీషియల్ పరీక్షలకు సిద్ధమవుతున్న అభ్యర్థులకు, ఈ చట్టాన్ని అర్థం చేసుకోవడం చాలా ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఇది ఇలా ప్రతిబింబిస్తుంది:

• భారతదేశ న్యాయ సంస్కరణల పరిణామం,
• న్యాయ సహాయ సంస్థల నిర్మాణం, మరియు
• అందరికీ న్యాయం అనే సూత్రం, కీలకమైన రాజ్యాంగ విలువ.

ఈ చట్టాన్ని అధ్యయనం చేయడం ద్వారా, చట్టం ఎలా కార్యరూపం దాల్చుతుందో - ప్రజాస్వామ్యాన్ని దాని మూలాల్లో బలోపేతం చేస్తుందో ఆశావహులు గ్రహిస్తారు.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)

మూలం: పి ఐ బి